empty

english-falg-0 turkiye-0

Eleştirel Düşünme

ANA SAYFA \ BLOG \ Eleştirel Düşünme
 

 

Eleştirinin tanımları gözden geçirildiğinde şu ifadeyle karşılaşılır: “Bir insanı, bir konuyu, bir yapıtı, doğru ve yanlış yönlerini bulup göstermek amacıyla inceleme işi.” (1) Gözlemlerime dayanarak günlük yaşamda eleştiri sözcüğünün bu anlamda kullanıldığını sanmıyorum.

Eleştiri aklıma önce eş anlamlısı olan “tenkit” etmeyi getiriyor. Tenkit içinde de doğrudan çok, yanlışı vurgulamak var. Olumlu bir anlam hissedemiyorum. Üstelik tenkitle; kimi zaman insanı çok yönlü yıpratan, içini acıtan ve bireysel öfkeyi çoğaltan bir tutum gözlüyorum.

Düşünme, fikir üretimini anlatan bir süreçtir. Bu süreç aşamalı ya da gelişigüzel fikir aramayı barındırır. Sanki aklın kendi kendisini bilgi konusu yapması ve biriktirdiklerini incelemesi gibi.

Düşünme, insan aklının özgür ve kendine özgü eylemidir. Bana göre bireylerin en değerli işi ve uğraşı düşünmedir.  Başka bir deyişle düşünme, insan olmanın ödülüdür.

Öyleyse eleştirel düşünme nedir? Alanyazında onlarca tanım var. Tanımlardan biri şöyledir: “Bilgiyi özgün bir biçimde elde etmeyi, karşılaştırmayı,  kullanmayı, değerlendirmeyi amaç edinen bilgiye ve duyguya dayalı bir süreç.” (2)

Süreç vurgusu bana Aziz Sancar’ın şu tümcesini anımsattı: “Nobel almak güzel, ama ondan da güzel şey Nobel’i almaya giden yol ve yapılan keşiflerdir.” (3) Eleştirel düşünme sürecinin de keşiflerle dolu bir yol olduğu kanısındayım. Üstelik bu yolda hem bilgi, hem de duygu çok değerli. Bunun için, doğruyu da yanlışı da yazmak ve konuşmak gerek. Bir yandan da doğruların içinde yanlışın, yanlışların içinde doğruların bulunduğunu bilmek önemli.

Eleştirel düşünmenin başka bir tanımı; “Görülen, okunan, elde edilen bilgiyi olduğu gibi kabul etmek yerine, incelemek, sorgulamak, ölçütlere göre değerlendirerek açıklamak ve yargıya varmaktır” der. (4) Yargıya varmanın arka planında ne çok kanıt biriktirmek var. Ne çok arayış.

Muazzez İlmiye Çığ’ın Sümer Tabletlerini incelerken karşılaştığı söz ne kadar anlamlı: “Biliyorsun, niye öğretmiyorsun?” (5) Öyleyse eleştirel düşünme becerisini edinmek isteyen kişinin anahtarı şu olsa gerek: Gerçeği bilmek isteyen okur ve araştırır. Yanına sorgulamayı da katarak değerlendirebilirse bundan değerli bir öğretme çabası olabilir mi?

Daha önceden bildiklerini uygulamaya koymak ve kendi düşüncelerine eksik, yanlış vb. değer biçerek öğrendiklerini değiştirmek eleştirel düşünmek demek. (6)  Bu tanıma dayanarak bildiklerini güncellemenin bir yolu da eleştirel düşünmeden geçiyor diyebilirim.

Yaşar Kemal “Düşünmeyenlerdir ki, düşünceye düşmandırlar, bütün felaket buradan başlar... Düşünce namusuna varan kişidir ki, insanlara iyilik yapabilir. Memleketini ve insanlarını sevebilir.” (7) derken bence insanın öğrendiklerini değiştirmesinin önemini vurguluyor. Değiştirmenin ve değişmenin zorunlu olduğunu unutanlar, inatla aynı düşünceye saplanıp kalanlar, zaten biliyorum diyenler için eleştirel düşünmeden söz etmek ne denli anlamsız...

Nermi Uygur’unTurfanda doğrular, çoğun yanlış diye tanımlanır. Herkes gibi düşündükçe düşüncelerimizin sağlamlığı artıyor sanısındayız.” (8) görüşü eleştirel düşünmenin değerini anlatıyor olabilir mi? Farklı görüş ve düşüncelerin zenginliği hep söylenir de toplumda ne kadar değer verilir tahmin edebilir miyiz? Dünün doğrularını kabullenmek için kimi toplumlarda yüzyıllar harcanmadı mı?

Sözün özetine gelince… Eleştirel düşünme toplumsal yaşamın ön koşuludur. Birlikte varolmanın temelidir. Demokratik yaşam ve bilimsel düşüncenin gelişmesi için ilk adımlardan biridir. Eleştirel düşünmeden yoksun insanlığın bir geleceği olabilir mi?

Doğrusuyla, yanlışıyla, bilgisiyle, duygusuyla, inceleyerek, sorgulayarak, değerlendirerek, ister aşamalı, ister gelişigüzel biçimde eleştirel düşünme yoluna çıkmak ve yolda olmak bireyler için de toplumlar için de değerlidir. Değerlidir değil mi?

 Tülay Üstündağ

 Eğitmen-Danışman 

Daha Geniş Bilgi İçin

(1) https://www.google.com/#q=eleştiri+nedir 

(2) Semih Şahinel. 2002.  Eleştirel Düşünme. Ankara: Pegem A

(3) Orhan Bursalı. 2016. Aziz Sancar ve Nobel’in Öyküsü. İstanbul: Kırmızı Kedi

(4) Semih Şahinel. 2002.  Eleştirel Düşünme. Ankara: Pegem A

(5) “Muazzez İlmiye Çığ” Orhan Tüleylioğlu. 2014. Yalnız Kitap. Ankara: UMAG

(6) Semih Şahinel. 2002.  Eleştirel Düşünme. Ankara: Pegem A

(7) Yaşar Kemal. 2014. Sevmek, Sevinmek, İyi Şeyler Üstüne. İstanbul: YKY

(8) Nermi Uygur. 2008. Yaşama Felsefesi. İstanbul: YKY 

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile

En Çok Okunanlar